Διαφαίνεται μέσα από τις διαδικτυακές τους δημοσιεύσεις η ύπαρξη μιας ομάδας ορθόδοξων θεολόγων της εποχής μας, οι βάλλοντες κατά του περσοναλισμού των Ζηζιούλα και Γιανναρά τελικά καταλήγουν ουσιοκράτες. Και η ουσιοκρατία είναι γνώρισμα της δυτικής και όχι της ανατολικής θεολογίας. Ο περσοναλισμός των Ορθοδόξων επιβλήθηκε και καθιερώθηκε με τους Καππαδόκες. Το αν τώρα Ζηζιούλας και κάποιοι άλλοι σύγχρονοι επηρεάστηκαν από τον φιλοσοφικό υπαρξισμό, αυτό είναι άλλο ζήτημα και δεν μπορούμε εξαιτίας αυτού να περάσουμε από τον περσοναλισμό στην ουσιοκρατία. Και ουσιοκρατία ίσον σαβελλιανισμός.
Αυτό νομίζω παθαίνει και ο αρθρογράφος ενός κειμένου[1] που θα σχολιάσουμε πολύ επιγραμματικά. Παραθέτω άμεσα το επίμαχο σημείο από τα συμπεράσματα εκείνου: “Ὁμοίως, σύμφωνα μὲ τόν Γρηγόριο Νύσσης, δέν γεννᾶ ἡ ὑπόσταση τοῦ Θ. Πατρός τήν κοινὴ (τριαδικὴ) οὐσία (δέν ἀποτελεῖ δηλ. ἡ ὑπόσταση τοῦ Θ. Πατρός τήν ὀντολογικὴ αἰτία τῶν τριαδικῶν προσώπων) ―ἀλλά μόνο τὰ ὑποστατικὰ ἰδιώματα, δηλ. τούς ὑποστατικούς τρόπους ὕπαρξης τῆς κοινῆς Θείας οὐσίας, δηλ. τίς ἄλλες δύο ἐνούσιες ὑποστάσεις: τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος― τῆς Ἁγίας Τριάδας, ἀλλ’ ἡ ὑπόσταση τοῦ Θ. Πατρός γεννᾶται ἐκ τῆς Θείας οὐσίας. Μὲ ἄλλα λόγια, ἡ τριαδικὴ Θεία φύση (essentia) εἶναι προϋπόθεση τῆς κάθε ὑπόστασης (substantia)”. Το πρώτο που έχω να σημειώσω είναι πως οι παραπομπές του δεν είναι καθόλου διαφωτιστικές. Εννοώ του αποσπάσματος αυτού.
Πάμε στα βασικά τώρα: λέει στην αρχή πως η υπόσταση του Πατρός δεν είναι η αιτία των άλλων δύο προσώπων. Μα αυτό είναι πέρα για πέρα λάθος. Ποιος είναι η αιτία αν όχι ο Πατήρ; Και το αποτελειώνει στο κλείσιμο: η υπόσταση του Πατρός γεννάται από τη θεία ουσία! Τότε η αιτία της θεότητας δεν είναι ο αγέννητος Πατήρ, αλλά η αγέννητη ουσία! Αυτό είναι πρωτάκουστο και ως διατύπωση! Να γεννά η ουσία! Ποιον μάλιστα; Τον αγέννητο Πατέρα! Και το τερματίζει ουσιοκρατικά: η θεία φύση είναι προϋπόθεση της κάθε υπόστασης. Τι εννοεί; Μήπως έτσι η θεία ουσία προηγείται των υποστάσεων; Αναιρεί έτσι και όλα όσα ανέλυε στο προηγούμενο κείμενο. Και γιατί λέει τριαδική θεία φύση; Τι θέλει να πει και βάζει τον επιθετικό προσδιορισμό τριαδική; Μία δεν είναι η θεία φύση; Γιατί εδώ πάλι συγχέει φύση και υποστάσεις;
Πιο ουσιοκρατικός δεν γίνεσαι. Θέλει προσοχή. Μια ανάγνωση της επιστολής του Μ. Βασιλείου προς κανονικάς ξεκαθαρίζει τον ορθόδοξο περσοναλισμό. Δεν είναι μονάχα το απόσπασμα από τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, όπως μας τα παρουσιάζει ο αρθρογράφος.
Κ.Ν.
3/2/2026
Έκδοσις ακριβής τής ορθοδόξου Πίστεως(8) Γιά τήν Αγία Τριάδα. σ, 56 Ιωάννου Δαμασκηνού επιμέλεια Ν. Ματσούκα, εκδ. Π. Πουρνάρα 1976.
ΑπάντησηΔιαγραφήΚατά μέν ούν τό πρώτον σημαινόμενον κοινωνούσιν αι τρείς τής αγίας θεότητος υπέρθεοι υποστάσεις (ομοούσιοι γάρ καί άκτιστοι υπάρχουσι), κατά δέ τό δεύτερον σημαινόμενον ουδαμώς(μόνος γάρ ο Πατήρ αγέννητος, ου γάρ εξ ετέρας εστιν αυτώ υποστάσεως τό είναι) καί μόνος ο Υιός γεννητός( εκ τής τού Πατρός γάρ ουσίας ανάρχως καί αχρόνως γεγέννηται) καί μόνον τό Πνευμα τό Αγιον εκπορευτόν εκ τής ουσίας τού Πατρός, ου γεννώμενον αλλ' εκπορευόμενον. Ούτω μέν τής θείας διδασκούσης Γραφής, τού δέ τρόπου τής γεννήσεως καί τής εκπορεύσεως ακαταλήπτου υπάρχοντος.