Ο Πατριαρχικός θρόνος της Κωνσταντινουπόλεως υπήρξε η κιβωτός του Γένους, διαδραματίζοντας σπουδαιότατο εθναρχικό ρόλο και προσφέροντας ανεκτίμητες υπηρεσίες στους υπόδουλους ορθοδόξους λαούς στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
Πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξαν μια σειρά σπουδαίων Πατριαρχών, οι οποίοι, εν μέσω δυσκολιών, διώξεων, απειλών και συχνά θανατώσεων, υπηρέτησαν το Γένος μας.
Ένας απ’ αυτούς υπήρξε και ο Κύριλλος Λούκαρις, μία από τις σημαντικότερες και πλέον αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της Ορθόδοξης Εκκλησίας κατά την δύσκολη περίοδο της Τουρκοκρατίας.
Η ζωή του συνδέθηκε με την υπεράσπιση της Ορθοδοξίας, την ανάπτυξη των γραμμάτων, τις διεθνείς θρησκευτικές αντιπαραθέσεις της εποχής και έναν μαρτυρικό θάνατο που τον κατέστησε σύμβολο αγώνα και πίστης.
Γεννήθηκε στον Χάνδακα της Κρήτης (σημερινό Ηράκλειο) γύρω στο 1570 ή 1572, όταν η Κρήτη βρισκόταν ακόμη υπό ενετική κυριαρχία.
Το κοσμικό του όνομα ήταν Κωνσταντίνος Λούκαρις. Προερχόταν από εύπορη και ευσεβή οικογένεια και από νεαρή ηλικία έδειξε ιδιαίτερη κλίση προς τα γράμματα και τη θεολογία.
Σπούδασε στη Βενετία και στην Πάδοβα, όπου γνώρισε σε βάθος τη θεολογία, τη φιλοσοφία, τις κλασικές σπουδές και τις δυτικές θρησκευτικές τάσεις της εποχής.
Η μόρφωσή του ήταν εξαιρετικά υψηλή για τα δεδομένα του 16ου αιώνα και του επέτρεψε αργότερα να συνομιλεί ισότιμα με τους σημαντικότερους θεολόγους της Ευρώπης.
Μετά την επιστροφή του στην Ανατολή συνδέθηκε με τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Μελέτιο Πηγά, ο οποίος διέκρινε τις ικανότητές του και τον ανέδειξε σε στενό συνεργάτη του.
Στα τέλη του 16ου αιώνα στάλθηκε στην Πολωνία για να ενισχύσει τους Ορθόδοξους που αντιμετώπιζαν πιέσεις από την Ουνία, δηλαδή την βίαια επιχείρηση των παπικών να ενώσουν (υποτάξουν) την Ορθόδοξη Εκκλησία με τον αιρετικό Παπισμό.
Εκεί απέκτησε μεγάλη εμπειρία στις θεολογικές αντιπαραθέσεις με Παπικούς και Προτεστάντες την οποία αξιοποίησε στην κατοπινή του δράση.
Το 1601 εξελέγη Πατριάρχης Αλεξανδρείας. Κατά τη διάρκεια της πατριαρχίας του επέδειξε σπουδαιότατο ποιμαντικό και πνευματικό έργο. Αναδιοργάνωσε το Πατριαρχείο, μερίμνησε για την οικονομική του εξυγίανση, ανακαίνισε ναούς και κτίρια, ενίσχυσε την εκπαίδευση του κλήρου, ανέπτυξε έντονη ποιμαντική δράση.
Το 1620 εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης. Η πατριαρχία του υπήρξε εξαιρετικά ταραχώδης.
Ανέβηκε και κατέβηκε από τον θρόνο πολλές φορές εξαιτίας πολιτικών πιέσεων, διπλωματικών συγκρούσεων και εκκλησιαστικών αντιπαλοτήτων.
Ο Λούκαρις πίστευε ότι η πνευματική αναγέννηση του υπόδουλου ελληνισμού περνούσε μέσα από την παιδεία. Για τον λόγο αυτό, από την θέση του ως Πατριάρχης του Γένους, ίδρυσε σχολεία, ενίσχυσε τις θεολογικές σπουδές, συγκέντρωσε βιβλία και χειρόγραφα, υποστήριξε την τυπογραφία, καλλιέργησε σχέσεις με μορφωμένους ανθρώπους σε όλη την Ευρώπη. Είναι ίσως η μεγαλύτερη αναλαμπή πνευματικής αναγέννησης της Ρωμιοσύνης στα χρόνια της δουλείας.
Αλλά έζησε σε μια εποχή κατά την οποία η Ευρώπη ήταν διχασμένη ανάμεσα στον Παπισμό και τον Προτεσταντισμό.
Ολόκληρη η ευρωπαϊκή ήπειρος σπαράσσονταν από μακροχρόνους και φονικούς θρησκευτικούς πολέμους. Αναφέρουμε τους εξής: α) Γαλλικοί Θρησκευτικοί Πόλεμοι (1562–1598) αιματηρές εμφύλιες συρράξεις μεταξύ Παπικών και Προτεσταντών (Ουγενότων), β) Ογδοηκονταετής Πόλεμος (1568–1648), η εξέγερση των Κάτω Χωρών ενάντια στην κυριαρχία της παπικής Ισπανίας, γ) Τριακονταετής Πόλεμος (1618–1648) ο οποίος ξεκίνησε από τη Βοημία και εξελίχθηκε σε πανευρωπαϊκή σύρραξη.
Μέσα σε αυτό το λίαν δυσχερές κλίμα ο Κύριλλος Λούκαρις προσπάθησε να βρει συμμάχους για την Ορθοδοξία απέναντι στις πιέσεις της Ρώμης, ανέπτυξε επαφές με Προτεστάντες θεολόγους και διπλωμάτες.
Η περίφημη «Ομολογία Πίστεως» που δημοσιεύθηκε στο όνομά του το 1629 προκάλεσε μεγάλες αντιδράσεις, επειδή περιείχε θέσεις που θεωρήθηκαν συγγενείς προς τον Καλβινισμό.
Αυτό οδήγησε πολλούς ορθόδοξους θεολόγους να τον θεωρήσουν επηρεασμένο από τον Καλβινισμό ή ακόμη και κρυπτοκαλβινιστή.
Άλλοι ιστορικοί και εκκλησιαστικοί συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η επίμαχη Ομολογία είτε αλλοιώθηκε, είτε χρησιμοποιήθηκε εναντίον του από τους αντιπάλους του.
Επισημαίνουν ότι ο Λούκαρις παρέμεινε πιστός σε βασικές ορθόδοξες διδασκαλίες και ότι η δράση του στρεφόταν κυρίως κατά της παπικής επιρροής.
Μέχρι σήμερα οι ιστορικοί συζητούν κατά πόσο όλες οι απόψεις του κειμένου αυτού εκφράζουν πραγματικά τον ίδιο ή αν υπήρξαν μεταγενέστερες παρεμβάσεις και αλλοιώσεις.
Ωστόσο, είναι βέβαιο ότι η δράση του προκάλεσε έντονες συγκρούσεις τόσο με τους Ιησουίτες όσο και με κύκλους μέσα στην ίδια την Ορθόδοξη Εκκλησία.
Από την άλλη πλευρά, πολλοί υποστήριξαν ότι ο Λούκαρις παρέμεινε πιστός στην Ορθόδοξη Παράδοση και ότι οι επίμαχες διατυπώσεις είτε παρερμηνεύθηκαν είτε χρησιμοποιήθηκαν σκόπιμα εναντίον του. Η διαμάχη αυτή συνεχίζει να απασχολεί τους ιστορικούς μέχρι σήμερα.
Μετά τον θάνατό του, διάφορες τοπικές σύνοδοι εξέτασαν τις διδασκαλίες που του αποδίδονταν. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η Σύνοδος Ιεροσολύμων (1672) και διατύπωσε την ορθόδοξη διδασκαλία απέναντι σε αυτές.
Η σύνοδος αυτή θεωρείται ορόσημο στην απόρριψη του Καλβινισμού από την Ορθόδοξη Εκκλησία.
Οι αντίπαλοί του καραδοκούσαν να βρουν την ευκαιρία να τον πλήξουν, συκοφαντώντας τον και πολεμώντας τον κατά μέτωπον, πετυχαίνοντας επανειλημμένα την καθαίρεση ή την εξορία του.
Σε διάφορες περιόδους εκθρονίστηκε, εξορίστηκε και επανήλθε στον πατριαρχικό θρόνο χάρη στη λαϊκή υποστήριξη και στις διεθνείς διπλωματικές ισορροπίες.
Ο Κύριλλος Λούκαρις είχε εξελιχθεί σε έναν από τους ισχυρότερους αντιπάλους της παπικής προπαγάνδας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Πλήθος μισιοναρίων (ιεραποστόλων), με την άδεια των οθωμανικών αρχών ασκούσαν ανελέητο προσηλυτισμό στους ορθόδοξους πληθυσμούς.
Έχουν διασωθεί πολλά σπουδαία κείμενά του, με τα οποία στηλίτευε με σφοδρότητα τους βίαιους και δόλιους τρόπους που χρησιμοποιούσαν για τον εκδυτικισμό των Ορθοδόξων.
Οι Ιησουίτες, που δραστηριοποιούνταν έντονα στην Κωνσταντινούπολη με την υποστήριξη των «καθολικών» πρεσβειών της Γαλλία και της Αυστρίας, θεωρούσαν τον Λούκαρι σημαντικό εμπόδιο στα σχέδιά τους για την υποταγή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στον Παπισμό.
Παρά τις διώξεις του και γενικά την εχθρότητα και τις ραδιουργίες τους ο Κύριλλος παρέμεινε αμετακίνητος στην προσπάθειά του να στηρίξει την Ορθόδοξη Εκκλησία και να βελτιώσει το μορφωτικό επίπεδο του κλήρου και του λαού.
Εκτός από τις δυτικές «λυκοφιλίες» είχε να αντιμετωπίσει και την Οθωμανική εξουσία, η οποία δεν έβλεπε με καλό μάτι την σπουδαία εκκλησιαστική, μορφωτική, κοινωνική και εθνική δράση του Κυρίλλου.
Γι’ αυτό και ενέκρινε πολλές φορές την έκπτωσή του από τον πατριαρχικό θρόνο και αναζητούσε τρόπους να απαλλαγεί απ’ αυτόν.
Η ευκαιρία δόθηκε το 1638, όταν ο σουλτάνος Μουράτ Δ΄ εκστράτευε εναντίον της Περσίας, οι εχθροί του Λούκαρη τον κατηγόρησαν ότι υποκινούσε εξέγερση των Ελλήνων και συνεργαζόταν με τους Ρώσους εναντίον της Υψηλής Πύλης.
Πρωτοστάτες στις συκοφαντικές κατηγορίες οι Ιησουίτες της Κωνσταντινούπολης.
Σύμφωνα με πολλές ορθόδοξες πηγές, αυτοί υποκίνησαν ενέργειες για την καθαίρεσή του, ενίσχυσαν εκκλησιαστικούς αντιπάλους του, αξιοποίησαν διπλωματικές διασυνδέσεις στην Υψηλή Πύλη, διέδωσαν κατηγορίες περί φιλοπροτεσταντισμού και πολιτικής συνωμοσίας.
Στις 22 Ιουνίου 1638 συνελήφθη και φυλακίστηκε. Στις 27 Ιουνίου μεταφέρθηκε με πλοιάριο στον Βόσπορο και στραγγαλίστηκε από γενίτσαρους κατόπιν διαταγής του σουλτάνου.
Το σώμα του αρχικά ρίχθηκε στη θάλασσα, αλλά αργότερα ανασύρθηκε από πιστούς χριστιανούς και ενταφιάστηκε με τιμές.
Ο θάνατός του προκάλεσε μεγάλη συγκίνηση στους Ορθόδοξους πληθυσμούς της εποχής και θεωρήθηκε μαρτυρικός.
Για αιώνες ο Κύριλλος Λούκαρις θεωρούνταν στη συνείδηση πολλών Ορθοδόξων ως ιερομάρτυρας.
Τελικά, το 2009 το Οικουμενικό Πατριαρχείο προχώρησε στην επίσημη αγιοκατάταξή του και καθόρισε τη μνήμη του στις 27 Ιουνίου.
Ο Άγιος Κύριλλος Λούκαρις θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους λογίους του υπόδουλου Ελληνισμού, υπερασπιστής της Ορθοδοξίας απέναντι στις θρησκευτικές πιέσεις της εποχής, πρωτοπόρος στην προώθηση της παιδείας, εκκλησιαστικός ηγέτης με διεθνή ακτινοβολία, ιερομάρτυρας που θυσιάστηκε για την πίστη και το ποίμνιό του.
Η προσωπικότητά του εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής και θεολογικής μελέτης, καθώς συνδύασε την ορθόδοξη παράδοση, την ανθρωπιστική παιδεία της Αναγέννησης και τον αγώνα για την επιβίωση του ελληνισμού μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Από τη δράση και το μαρτυρικό τέλος του Αγίου Κυρίλλου Λούκαρι μπορούμε να αντλήσουμε αρκετά σημαντικά μηνύματα:
1) Πίστη και αφοσίωση στις αρχές. Παρέμεινε σταθερός στις θρησκευτικές και πνευματικές του πεποιθήσεις, παρά τις έντονες αντιδράσεις, τις διώξεις και τις πολιτικές πιέσεις που αντιμετώπισε.
2) Αγώνας για την παιδεία και τη γνώση. Υποστήριξε τη μόρφωση των Ελλήνων και την καλλιέργεια των γραμμάτων σε μια δύσκολη περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας.
Το παράδειγμά του αναδεικνύει τη σημασία της εκπαίδευσης για τη διατήρηση της ταυτότητας και της ελευθερίας ενός λαού.
3) Θάρρος απέναντι στις δυσκολίες. Αντιμετώπισε συκοφαντίες, εξορίες και τελικά τον θάνατο χωρίς να εγκαταλείψει το έργο και την αποστολή του.
Η ζωή του διδάσκει την αξία της αντοχής και της γενναιότητας.
4) Υπεράσπιση της πνευματικής ελευθερίας. Προσπάθησε να ενισχύσει την ανεξαρτησία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και να προστατεύσει το ποίμνιό του από εξωτερικές παρεμβάσεις, όπως τον αθέμιτο προσηλυτισμό από μέρους των αιρετικών δυτικών.
Το μήνυμα αυτό συνδέεται με τον σεβασμό της ελευθερίας της συνείδησης και της έκφρασης.
5) Αυτοθυσία για το κοινό καλό. Το μαρτυρικό του τέλος υπενθυμίζει ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να θυσιάσουν ακόμη και τη ζωή τους για τις αξίες, την πίστη και την υπηρεσία προς τους άλλους.
Συνολικά, η ζωή και ο θάνατος του Κυρίλλου Λούκαρι προβάλλουν ιδανικά όπως η πίστη, η μόρφωση, η επιμονή, η ελευθερία και η αυτοθυσία, τα οποία εξακολουθούν να έχουν αξία και στη σύγχρονη εποχή.
Ας είναι αιώνια η μνήμη αυτού του μεγάλου Πατριάρχη και σπάνιου πνευματικού ανθρώπου!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου