Κατὰ τὴν πρόσφατη 3η Ἐτήσια Διάλεξη «Μητροπολίτης Περγάμου Ἰωάννης Ζηζιούλας» ποὺ ἔλαβε χώρα στὴ Θεολογκὴ Σχολὴ τοῦ Ἐθνικοῦ καὶ Καποδιστριακοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, διατυπώθηκε ἀπὸ τὸν ἐξ Ἀμερικῆς προσκληθέντα ὁμιλητή, τὸν π. Ἀλέξιο Torrance, Καθηγητὴ Βυζαντινῆς Θεολογίας στὸ Πανεπιστήμιο Notre Dame, μιὰ θέση ἰδιαιτέρως βαρύνουσας σημασίας: ὅτι ὁ μακαριστὸς Μητροπολίτης Περγάμου ἀποτελεῖ τὴν «ἐνσάρκωση τῆς ὀρθόδοξης θεολογικῆς συνειδήσεως στὴν ἀνατολή». Ἡ ἀποφθεγματικὴ αὐτὴ διατύπωση ἐγείρει σοβαρά δογματικὰ καὶ ἐκκλησιολογικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐπιτρέπεται νὰ προσπεραστοῦν χάριν ἀκαδημαϊκῆς ἁβροφροσύνης.
Τὸ γεγονὸς ὅτι μιὰ τέτοια ἰσοπεδωτικὴ θέση φιλοξενεῖται καὶ προβάλλεται χωρὶς ἀντίλογο ἐντὸς τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν — ἑνὸς θεσμοῦ ποὺ ἱστορικὰ ὀφείλει νὰ ἀποτελεῖ τὸν θεματοφύλακα τῆς πατερικῆς παραδόσεως στὴν Ἑλλάδα — προκαλεῖ ἀνησυχία. Δείχνει μιὰ τάση ἄκριτης ἀποδομῆς καὶ προσπάθειας ἀκαδημαϊκῆς ἁγιοποιήσεως ἑνὸς σύγχρονου στοχαστῆ, ἡ θεολογία τοῦ ὁποίου, παρὰ τὴ λάμψη της στὸ ἐξωτερικό, παρουσιάζει ριζικὲς καὶ προβληματικὲς ἀποκλίσεις ἀπὸ τὴν αὐθεντικὴ ἁγιοπατερικὴ ὀντολογία.
Ὁ πυρήνας τῆς θεολογικῆς σκέψης τοῦ Μητρ. Ζηζιούλα ἑδράζεται στὴ θέση ὅτι ὁ Πατὴρ εἶναι ἡ «αἰτία» τῆς θεότητας, εἰσάγοντας μιὰ μορφὴ «μοναρχίας», ἡ ὁποία στὴν προσπάθειά της νὰ ἀποφύγει τὴν οὐσιοκρατία τῆς Δύσης, καταλήγει νὰ ὑποτάσσει τὴν θεία οὐσία στὸ πρόσωπο. Κατὰ τὸν Μητρ. Περγάμου, ἡ θεία οὐσία δὲν ἔχει ὀντολογικὴ προτεραιότητα, ἀλλὰ τὸ πρόσωπο τοῦ Πατρός, μέσῳ τῆς ἐλεύθερης ἀγάπης του, «γεννᾶ» τὸν Υἱὸ καὶ «ἐκπορεύει» τὸ Πνεῦμα.
Ἡ θέση αὐτὴ ἔρχεται σὲ εὐθεῖα ἀντίθεση μὲ τὴ θεολογία τῶν Καππαδοκῶν Πατέρων. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος (Λόγος ΜΘ΄, Εἰς τὰ Ἅγια Φῶτα), ἀναλύοντας τὴν σχέση οὐσίας καὶ προσώπων στὴν Ἁγία Τριάδα, διατρανώνει: «Οὐ φθάνω τὸ ἓν νοῆσαι, καὶ τοῖς τρισὶ περιλάμπομαι· οὐ φθάνω τὰ τρία διελεῖν, καὶ εἰς τὸ ἓν ἀναφέρομαι» {Ὅταν προσπαθῶ νὰ συλλάβω νοητικὰ τὸν Ἕνα Θεό, ἀμέσως καταυγάζομαι/πλημμυρίζω ἀπὸ τὸ φῶς τῶν Τριῶν Προσώπων (Πατέρας, Υἱός, Ἅγιο Πνεῦμα). Ὅταν ἐπιχειρῶ νὰ διαχωρίσω τὰ Τρία Πρόσωπα, ἀμέσως κατευθύνομαι/ ἐπιστρέφω στὸν Ἕνα Θεό, καθὼς τὰ Πρόσωπα αὐτὰ μοιράζονται μία κοινὴ θεία φύση καὶ πηγή.
Γιὰ τὴν πατερικὴ θεολογία, ἡ οὐσία καὶ οἱ ὑποστάσεις εἶναι συναιώνιες καὶ συνυπάρχουσες. Ἡ διατύπωση μιᾶς λογικῆς ὅπου τὸ πρόσωπο «παράγει» ἢ «προηγεῖται» τῆς οὐσίας, εἰσάγει μιὰ φιλοσοφικὴ προβολὴ τῶν ἀνθρωπίνων ὑπαρξιακῶν κατηγοριῶν στὸ Θεῖο. Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος (Κατὰ Ἀρειανῶν) τονίζει ὁμοίως ὅτι ὁ Πατὴρ δὲν ἔγινε Πατὴρ ἐκ τῶν ὑστέρων ἢ κατ᾿ ἐπιλογήν, ἀλλὰ ἡ θεότητα ὑφίσταται ἀνέκαθεν ὡς Τριαδικὴ πληρότητα, χωρὶς τὸ πρόσωπο νὰ «κατασκευάζει» τὴν ὀντολογία Της.
Μία ἀπὸ τὶς πιὸ δημοφιλεῖς θέσεις τοῦ Μητρ. Ζηζιούλα εἶναι ὁ ὁρισμὸς τοῦ προσώπου ὡς «σχέσεως» (Being as Communion). Κατὰ τὴν ἄποψή του, ἡ ὑπόσταση δὲν ὁρίζεται ἀπὸ τὴ φύση της, ἀλλὰ ἀποκλειστικὰ ἀπὸ τὴν σχέση της μὲ τὸ ἄλλο πρόσωπο.
Αὐτὴ ἡ ὑπαρξιακὴ προσέγγιση εἶναι ἐπηρεασμένη σαφῶς ἀπὸ τὴν δυτικὴ φιλοσοφία τοῦ πολωνοεβραίου Martin Mordechai Buber καὶ τοῦ ὑπαρξιστῆ Jean-Paul Charles Sartre, καὶ κατ᾿ οὐσίαν ἀνατρέπει τὴν ὀρθόδοξη δογματική. Οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας οὐδέποτε ταύτισαν τὸ πρόσωπο μὲ τὴν σχέση. Ἡ σχέση (τὸ πρός τι) φανερώνει τὸν τρόπο ὑπάρξεως καὶ τὴν διάκριση τῶν προσώπων, ἀλλὰ δὲν συνιστᾶ τὴν ὑπόσταση αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτήν. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς (Ἔκδοσις Ἀκριβὴς τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως) εἶναι σαφέστατος:
«…καὶ γὰρ τὴν ὑπόστασιν ὁρίζονται οὐσίαν μετὰ συμβεβηκότων. Ὥστε τὸ κοινὸν μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος ἔχει ἡ ὑπόστασις καί τό καθ’ ἑαυτὴν ὑπάρξαι· ἡ οὐσία δέ, καθ᾿ ἑαυτὴν οὐχ ὑφίσταται, ἀλλ᾿ ἐν ταῖς ὑποστάσεσι θεωρεῖται».
(Γι’ αὐτὸ ὁ ὁρισμὸς τῆς ὑποστάσεως εἶναι οὐσία μὲ συμβεβηκότα. Ἑπομένως, ἡ ὑπόσταση ἔχει σὰν γνώρισμα τὸ κοινὸ μὲ τὸ ἰδιαίτερο γνώρισμα καὶ ὅτι εἶναι προσωπικὴ ὕπαρξη. Ἡ οὐσία πάλι δὲν ὑπάρχει ἀπὸ μόνη της, ἀλλὰ νοεῖται στὶς ὑποστάσεις.)
Ἄν τὸ πρόσωπο ἀναχθεῖ ἀποκλειστικὰ στὴ σχέση, τότε στερεῖται ἰδίου ὀντολογικοῦ βάθους. Στὴν πατερικὴ σκέψη, ἡ φύση/οὐσία καὶ τὸ πρόσωπο/ὑπόσταση βρίσκονται σὲ ἀπόλυτη ἰσοτιμία. Ἡ ὑποτίμηση τῆς φύσεως χάριν μιᾶς ὑπερτονισμένης «προσωπικῆς ἐλευθερίας» ὁδηγεῖ σὲ ἕνα ἰδιότυπο θεολογικὸ νομικισμό.
Στὸ πεδίο τῆς Ἐκκλησιολογίας, ὁ Μητρ. Περγάμου εἰσηγήθηκε μιὰ «εὐχαριστιακὴ ἐκκλησιολογία», ὅπου ἡ τοπικὴ Ἐκκλησία πραγματώνεται σχεδὸν ἀποκλειστικὰ στὸ μυστήριο τῆς Θείας Κοινωνίας ὑπὸ τὸν Ἐπίσκοπο. Ἄν καὶ κατ’ ἀρχὴν ἡ σύνδεση Ἐκκλησίας καὶ Εὐχαριστίας εἶναι ὀρθή, ἡ ἀπομόνωσή της, ὅμως, ἀπὸ τὴν ἀσκητικὴ καὶ βιωματικὴ διάσταση τῆς ὀρθόδοξης ζωῆς δημιουργεῖ μιὰ ἐπικίνδυνη στρέβλωση.
Ἡ ὀρθόδοξη συνείδηση, ὅπως ἐκφράζεται ἀπὸ τὸν Ἅγιο Μάξιμο τὸν Ὁμολογητὴ καὶ τὸν Ἅγιο Γρηγόριο τὸν Παλαμᾶ, συνδέει ἄρρηκτα τὴ μυστηριακὴ ζωὴ μὲ τὴν πράξη, τὴν κάθαρση τῶν παθῶν μέσῳ τῆς ἀσκήσεως. Ἡ Ἐκκλησία δὲν εἶναι ἁπλῶς μιὰ «δομὴ σχέσεων», ἀλλὰ τὸ θεραπευτήριο τῶν ψυχῶν. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής (Πρὸς Θαλάσσιον) σημειώνει: «Μυστήριον γὰρ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας ἐστὶν ἡ τῶν ἀρετῶν κατορθώσεως ἐργασία». Ἡ θεολογία τοῦ Μητρ. Ζηζιούλα ἐκφράζει μιὰ Ἐκκλησιολογία θεσμικὴ μέσῳ μιᾶς ἱεραρχικῆς δομῆς, παραθεωρώντας τὴν ἀνάγκη τῆς προσωπικῆς μετανοίας, τῆς νήψεως καὶ τῆς κάθαρσης ὡς ἀπαραίτητων προϋποθέσεων γιά τὴν αὐθεντικὴ μετοχὴ στὸ Σῶμα τοῦ Χριστοῦ.
Ἡ ἀνακήρυξη τοῦ Μητρ. Ζηζιούλα ὡς «ἐνσάρκωσης τῆς ὀρθοδόξου συνειδήσεως» συνδέεται ἄμεσα μὲ ἕνα εὐρύτερο, βαθύτατο πρόβλημα: τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο παρουσιάζεται ἡ Ὀρθόδοξη Θεολογία στὰ πανεπιστήμια καὶ στὰ ἀκαδημαϊκὰ fora τοῦ ἐξωτερικοῦ. Στὴ Δύση, ἡ Ὀρθοδοξία συχνὰ δὲν παρουσιάζεται αὐθεντικά, ἀλλὰ παραποιημένη καὶ προσαρμοσμένη στὰ μέτρα τῶν δυτικῶν φιλοσοφικῶν ἀναζητήσεων. Αὐτὸ γίνεται ἀπὸ τὴ γοητεία ποὺ ἀσκοῦν στὸν σύγχρονο φιλοσοφικό κόσμο τὰ μορφώματα ἐκεῖνα, μὲ τὰ ὁποῖα ἐπιχειρεῖται νὰ μετατραπεῖ ἡ θεολογία ἀπὸ ἐξ ἀποκαλύψεως ἀλήθεια σὲ ἀναζήτηση τῆς ἀλήθειας. Ὅμως, «Θεὸς καταλαμβανόμενος οὐκ ἔστι θεός».
Προκειμένου λοιπὸν ἡ Ὀρθόδοξη Θεολογία νὰ γίνει «ἑλκυστικὴ» καὶ «συμβατὴ» μὲ τὸν δυτικὸ ἀκαδημαϊκὸ κόσμο, ἀπογυμνώνεται ἀπὸ τὸν ἐμπειρικό, νηπτικὸ καὶ ἡσυχαστικό της χαρακτήρα. Μετατρέπεται σὲ μιὰ ἀφηρημένη «χριστιανικὴ φιλοσοφία» ἢ σὲ ἕνα ὑπαρξιακὸ προσωποκεντρισμό. Ὁ δυτικὸς ἄνθρωπος, κουρασμένος ἀπὸ τὸν σχολαστικισμὸ καὶ τὴν οὐσιοκρατία, ἑλκύεται ἀπὸ τὴν θεολογία τοῦ «προσώπου» καὶ τῆς «κοινωνίας», ὅμως αὐτὴ ἡ ἐκδοχὴ ποὺ τοῦ προσφέρεται εἶναι μιὰ ἀλλοιωμένη Ὀρθοδοξία. Εἶναι μιὰ θεολογία τοῦ γραφείου καὶ τῆς βιβλιοθήκης, ἀποκομμένη ἀπὸ τὸ βίωμα τῆς ἐρήμου, τῶν δακρύων τῆς μετανοίας καὶ τῆς ἐμπειρικῆς θεώσεως. Τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ Θεολογικὴ Σχολὴ Ἀθηνῶν φιλοξενεῖ αὐτὰ τὰ δυτικὰ «πρότυπα» θεολογικῆς ἀναγνωρίσεως, ἀντὶ νὰ τὰ ἐλέγχει κριτικά, ἀποτελεῖ σοβαρὸ σύμπτωμα πνευματικῆς ἀλλοτρίωσης.
Τὸ νὰ ἀνακηρύσσεται ὁ Μητρ. Ἰωάννης Ζηζιούλας ὡς ἡ «ἐνσάρκωση τῆς ὀρθοδόξου θεολογικῆς συνειδήσεως στὴν ἀνατολὴ» ἀποτελεῖ μιὰ ὑπερβολὴ ποὺ ἀδικεῖ τὸν πλοῦτο τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἡ ὀρθόδοξη συνείδηση χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴν συμφωνία τῶν Πατέρων (consensus patrum), ἡ ὁποία δὲν δέχεται τὴν ὑποκατάσταση τῆς παραδοσιακῆς ὀντολογίας ἀπὸ σύγχρονα φιλοσοφικὰ σχήματα, ὅσο ἑλκυστικὰ κι ἂν φαίνονται αὐτὰ στὴ δυτικὴ ἀκαδημαϊκὴ κοινότητα.
Ὁ Μητροπολίτης Περγάμου ὑπῆρξε ἕνας στοχαστής, ὁ ὁποῖος προσπάθησε ἀφ᾿ ἑνὸς μὲν νὰ συνδυάσει τὶς κυρίαρχες εὐρωπαϊκὲς φιλοσοφικὲς τάσεις μὲ τὴν πατερικὴ θεολογία περὶ οὐσίας καὶ προσώπου, ἀφ᾿ ἑτέρου δὲ νὰ ἀναδείξει τὸν πρῶτο μεταξὺ ἴσων, κατὰ τὸ ὑπόδειγμα τῆς Ῥώμης, ὡς ὑπέρτατο ἀρχιερέα· γι᾿ αὐτὸ καὶ εἰσήγαγε σαφὴ ἱεραρχία στὴν Ἁγία Τριάδα, σὲ πλήρη ἀντίθεση μὲ τὴν πατερικὴ συμφωνία, ὡς ἤδη ἔχει δειχθεῖ.
Ἡ αὐθεντικὴ ὀρθόδοξη συνείδηση δὲν ἐνσαρκώνεται σὲ ἀκαδημαϊκὲς ἀναδομήσεις τῶν Πατέρων βάσει τοῦ ὑπαρξιακοῦ ἰδεαλισμοῦ, ἀλλὰ σὲ ἐκείνους πού, ἀκολουθώντας τὰ τῶν Ἁγίων Πατέρων θεσπίσματα, διαφυλάττουν ἀνόθευτη τὴν ἰσορροπία μεταξὺ Δόγματος, Μυστηρίου καὶ Ἀσκήσεως, μακρυὰ ἀπὸ τὶς παραποιήσεις τῆς ἐγχώριας ἢ διεθνοῦς ἀκαδημαϊκῆς σκοπιμότητος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου