Του Σωτήρη Μ. Τζούμα
Η ιστορική τιμή ενός Πατριαρχείου είναι βαριά ευθύνη. Δεν αποτελεί ασυλία για τις επιλογές ή τις αυθαιρεσίες ου εκάστοτε Προκαθημένου του. Και όταν δύο Πρεσβυγενείς Αποστολικοί Θρόνοι εμφανίζονται τόσο πρόθυμοι να καλλιεργούν τη σχέση τους με τη Μόσχα, δικαιούμαστε να αναρωτηθούμε: πόση από αυτή την προθυμία διαθέτουν για την ενότητα της Ορθοδοξίας και για την αδελφική συνεννόηση με την Μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως;
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει προσκαλέσει τους Πατριάρχες Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων στην Κωνσταντινούπολη στις 30 Νοεμβρίου, κατά τη θρονική εορτή του Αγίου Ανδρέου.
Η πρόσκληση αφορά αδελφική σύναξη και κοινή εξέταση των σοβαρών προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Εκκλησία. Είναι μια συγκεκριμένη ευκαιρία να αποκτήσει η πολυδιαφημισμένη ενότητα πρόσωπο, παρουσία και περιεχόμενο. Να γίνει μια νέα αρχή.
Εδώ χρειάζεται ιστορική ακρίβεια. Η Αντιόχεια και τα Ιεροσόλυμα δεν έλαβαν την Αυτοκεφαλία τους από την Κωνσταντινούπολη κατά το πρότυπο των νεότερων Αυτοκεφάλων Εκκλησιών. Η Αντιόχεια διαθέτει αρχαία εκκλησιαστική υπόσταση, ενώ η δικαιοδοτική χειραφέτηση των Ιεροσολύμων από την Αντιόχεια κατοχυρώθηκε στη Χαλκηδόνα το 451. Η υπεράσπιση του Οικουμενικού Πατριαρχείου οφείλει να πατά στην αλήθεια.
Ακριβώς αυτή η αλήθεια θεμελιώνει και την ευθύνη τους. Οι πρεσβυγενείς Θρόνοι γνωρίζουν τι σημαίνουν συνοδική τάξη, πρεσβεία και εκκλησιαστική κοινωνία. Η αρχαιότητά τους τούς υποχρεώνει να εργάζονται για τη συνοχή της Εκκλησίας και να διαφυλάσσουν την ανεξαρτησία της μαρτυρίας τους απέναντι σε κάθε κρατική ισχύ.
Η επικοινωνία με τη Ρωσική Εκκλησία είναι θεμιτή. Η φιλία με τον ρωσικό λαό είναι αυτονόητα σεβαστή. Όμως ο διάλογος απαιτεί και την ελευθερία να ειπωθεί μια δυσάρεστη αλήθεια στον ισχυρό συνομιλητή. Χωρίς αυτή την ελευθερία, η διπλωματία διολισθαίνει στην κολακεία.
Στην περίπτωση του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφίλου, τα πρόσφατα γεγονότα είναι ιδιαιτέρως αποκαλυπτικά. Στις 5 Νοεμβρίου συναντήθηκε στο Κρεμλίνο με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, παρουσία του Πατριάρχη Κυρίλλου, και δέχθηκε το Παράσημο της Φιλίας. Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση της ίδιας της ρωσικής εκκλησιαστικής πλευράς, αναφέρθηκε στην Ουκρανία ως ….μια κατάσταση κατά μήκος των δυτικών συνόρων της Ρωσίας. Τραγικό ολίσθημα για έπνεαν Πατριάρχη.
Η ανακοίνωση του αποδίδει επίσης την προσωπική του εκτίμηση ότι ο Ρώσος Πρόεδρος είναι υπερασπιστής της Ορθόδοξης πίστης και άνθρωπος αφοσιωμένος στην Εκκλησία.
Αυτή η γλώσσα αξίζει αυστηρή κρίση. Η ρωσική εισβολή δεν μετατρέπεται σε συνοριακή εκκρεμότητα επειδή ένας εκκλησιαστικός ηγέτης επιλέγει να την περιγράψει με βολικούς ευφημισμούς. Οι νεκροί, οι εκτοπισμένοι και οι κατεστραμμένες πόλεις δεν εξαφανίζονται πίσω από μια διπλωματική περίφραση.
Η προστασία των Παναγίων Προσκυνημάτων απαιτεί σύνεση και επαφές με κυβερνήσεις. Απαιτεί επίσης ηθικό ανάστημα.
Όταν ο φύλακας του Παναγίου Τάφου επαινεί τον πολιτικό ηγέτη που φέρει την ευθύνη της εισβολής, οφείλει να αντιλαμβάνεται το βάρος της δημόσιας εικόνας που δημιουργεί. Η επίκληση της ειρήνης χάνει την πειστικότητά της όταν αποφεύγει να κατονομάσει εκείνον που την παραβίασε.
Η προσευχή για έναν κυβερνήτη είναι ποιμαντικό καθήκον. Η δημόσια εξιδανίκευσή του αποτελεί επιλογή που υπόκειται σε κρίση. Και κανένα παράσημο δεν απαλλάσσει έναν Πατριάρχη από την ευθύνη των λόγων του.
Στην Αντιόχεια, τα διαθέσιμα στοιχεία επιβάλλουν διαφορετική, εξίσου προσεκτική αποτίμηση. Στις 31 Οκτωβρίου, στο Μπαλαμάντ, ο Πατριάρχης Ιωάννης υποδέχθηκε τη ρωσική εκκλησιαστική αντιπροσωπεία στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα ογδόντα χρόνια του ρωσικού μετοχίου στον Λίβανο. Εξέφρασε ευγνωμοσύνη για τη στήριξη που έχει προσφέρει η Ρωσική Εκκλησία στις δύσκολες περιόδους του Πατριαρχείου του.
Η ευγνωμοσύνη για μια πραγματική βοήθεια είναι ανθρώπινη και θεμιτή. Δεν αποδεικνύει από μόνη της υποτέλεια. Δημιουργεί όμως ένα σαφές μέτρο σύγκρισης: η ίδια αδελφική διαθεσιμότητα πρέπει να εκδηλώνεται και προς την Κωνσταντινούπολη. Η βοήθεια δεν μπορεί να γίνεται γραμμάτιο εκκλησιαστικής ευθυγράμμισης ούτε η ανάγκη προστασίας να περιορίζει την ελευθερία της κρίσης.
Εκεί ακριβώς αρχίζει το πρόβλημα της επιλεκτικής αδελφοσύνης. Όταν η θερμότητα προς τη Μόσχα συνοδεύεται από επιφυλακτικότητα προς το Φανάρι, η εικόνα που σχηματίζεται είναι βαριά. Γεννά την εντύπωση αχαριστίας προς την κοινή εκκλησιαστική παράδοση και θεσμικής μικροψυχίας απέναντι στον πρώτο Θρόνο της Ορθοδοξίας. Και όταν προστίθενται εγκώμια προς την πολιτική εξουσία της Ρωσίας, η εικόνα αποκτά χαρακτηριστικά δουλοπρέπειας.
Οι Προκαθήμενοι μπορούν να διαφωνούν για το Ουκρανικό. Η διαφωνία οφείλει να διατυπώνεται με θεολογικά και κανονικά επιχειρήματα, με διάθεση συνεννόησης και με επίγνωση των συνεπειών της. Η συνοδικότητα απαιτεί την παρουσία εκεί όπου οι διαφορές μπορούν να συζητηθούν. Δεν υπηρετείται με μόνιμες αποστάσεις από τον έναν συνομιλητή και δημόσιες διαβεβαιώσεις αφοσίωσης προς τον άλλον. Η στάση αυτή δεν υπηρετεί τη συνοδικότητα της Εκκλησίας.
Ούτε η αναγνώριση της θέσης της Κωνσταντινουπόλεως απαιτεί προσωπική κολακεία προς τον Βαρθολομαίο. Απαιτεί θεσμική σοβαρότητα. Οι σχέσεις των Εκκλησιών υπερβαίνουν τις προσωπικές συμπάθειες, τις συγκυριακές διευκολύνσεις και τις προσδοκίες πολιτικής προστασίας.
Γι’ αυτό η 30ή Νοεμβρίου έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν δικαιούμαστε να προεξοφλήσουμε ούτε άρνηση ούτε απουσία. Αν όμως υπάρξει άρνηση συμμετοχής, θα πρέπει να εξηγηθεί καθαρά. Και η εξήγηση θα κριθεί με το ίδιο μέτρο που κρίνονται η προθυμία για ταξίδια, οι συναντήσεις και οι τελετές στη Μόσχα.
Το Φανάρι τούς προσφέρει τραπέζι αδελφικής συζήτησης. Η ανταπόκριση θα τιμήσει πρωτίστως τους ίδιους, τους πιστούς τους και την αποστολή των Θρόνων τους.
Η Αντιόχεια και τα Ιεροσόλυμα έχουν αποστολική παρακαταθήκη που υπερβαίνει κάθε πρόσκαιρη πολιτική προστασία. Οφείλουν να τη διαφυλάξουν με ελεύθερη φωνή και καθαρή στάση. Διότι όποιος επικαλείται την αρχαιότητα του Θρόνου του οφείλει να αποδεικνύει και το ανάστημα που απαιτεί η ιστορία του.
Τα πρεσβεία τιμής απαιτούν και πρεσβεία ευθύνης. Και η Εκκλησία χρειάζεται Πατριάρχες που μπορούν να σταθούν όρθιοι και μπροστά στον ισχυρό.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου